eul_wid: hps-an
DOI 10.5281/zenodo.20335422

Menander of Athens New Fragments of Misumenus in Greek

The New Fragments of Misumenus constitute a collection of 114 passages recovered from a lost comedy by the Athenian playwright Menander. Composed in Attic Greek verse around the late fourth or early third century BCE, the work is a prime example of New Comedy, a genre characterized by its focus on domestic scenarios, romantic complications, and stereotypical figures from everyday Hellenistic society. The fragments preserve several consecutive scenes, enabling scholars to piece together a plot that likely centers on a protagonist who becomes universally disliked due to a misunderstanding, exploring familiar Menandrian themes of recognition, reconciliation, and the restoration of social harmony.

The play was lost for centuries, surviving only in scant ancient quotations, until a significant portion was rediscovered in the twentieth century within a papyrus codex. This manuscript, designated Papyrus Bodmer 4 and dated to the third or fourth century CE, contained a damaged but extensive copy of Misumenus among other comedies by Menander. Modern scholarship regards this discovery as transformative, offering vital evidence for understanding Menander's dramatic craftsmanship and the architectural principles of his plays. Originally written for the Athenian stage, Misumenus would have engaged with the standard concerns of New Comedy—love, family dynamics, and social standing—through a lens of humor and ethical contemplation.

book vert ἱκετηρίαν〈:〉 τί λέγου[ς’; ἐμοὶ μαχεῖ, τάλαν;[ln_34]‵—′[ln_35][μ]ὰ Δι’, ἀλλ’ ἐκεί[νωι,] φ[ησί, δεινὸν γὰρ βίον ζῆι κ[α]ὶ ταλαίπωρον τ[ίν’, οὐ γάρ; μακάριον αὕτη .. καὶ ζηλωτόν(?) ὄνθ’ οὕτω
book hor.1 [ἆρ’ ο]ὗτός ἐστι [ αὐτῶν θάτερος
book hor.2 σα[ ]ε[ln_30][ . γάρ, ὦ πολυτίμητ[οι θεοί] [ ]πως
book hor.3 τοῦτ[ο] δὴ τὸ το[ῦ] λόγου [ ]... ἦισεν ἀνθρώπων [ ] ἀγαθὸν ἄκουσμ’ ἥκεις πρὸς ἡμᾶς· ἀλλὰ τί [ ]κάμπτεις καὶ πάλιν στέλλει διδοὺσ[ln_35]τὰς
book hor.4 συμβολὰς εἰ μή τι κακὸν ἡμᾶς
book hor.5 ποεῖς; κελεύσω τοῦτον ἐπὶ δεῖπνον πάλιν τὸν δε[σπ]ότην καλέσαντα; φανερῶς ἐστι γὰρ [ β]αδιοῦμ’ εἴσω δὲ καὶ πειράσομαι
book vert.1 [spk_(γραυς)][κρύπτω]ν ἐμαυτὸν ἐπιθεωρῆσαί τι τῶν [ποιουμέ]νων ἔνδον λαλουμένων θ’ ἅμα. (ΓΡΑΥΣ) [ ]τερον
book vert.2 τούτου, μὰ τὼ θεώ, ξένον οὐπώπο]τ’ εἶδον· αἲ τάλας· τί βούλεται[ln_5][ ]ρ’ οἴκῳ τὰς
book vert.3 σπάθασ τῶν γειτόνων [α]ὐτὰς εἰς μέσον [πο]λὺν [χ]ρόνον· []εν
book vert.4 ταυτ⟦..⟧ .ασαι [ ]α[.]ων εἰ βούλεται
book vert [ln_10][spk_γ[ρ]αυ(σ)][]αλλα [..].... ‵Γ[Ρ]ΑΥ(Σ)′[ln_11][]δεῖξο[ν]: αὐτ[.]ς θης... ‵Δ[Η]ΜΕΑΣ′[ln_12][].μι.ις : καλῶς []εγω ‵ΔΗΜΕΑΣ′[ln_14][].ειδον : ..[..]ρ[.]ν
book vert.1 [ln_15][spk_:
book vert.2 (γραυς)][ τὴ]ν θύραν κόψασά μοι : (ΓΡΑΥΣ) [ αὐτὸς] κόπτε· [τί] μ’ ἐνοχλεῖς τάλαν : [ ]....τρ’ ἔχω δέδ〈ε〉ιχα
book vert.3 σοί·
book vert.1 [spk_(δημεας)](ΔΗΜΕΑΣ) [ ἐ]κκάλει κα[..]αλετου [: ὧν [τυγ]χάνω(?)[ln_20][ ]υ τὴν ἐμὴν [ταύ]την ὅλωσ(?)[ln_21a][ ].θύραν [..].[..]....[ln_21b][ ]σα.ην ἔγωγε
book vert.2 φι[...]..τονθ..ως[ln_22][]ς· καλοῦ []ησάμην []ποτε[ln_31][ το]ῦτ[ο] γέγονε[[ln_33](ΔΗΜΕΑΣ) [ παῖ παῖδε[ς]· ἐ[π]ανάξω· ψ[οφεῖ][ln_33]‵—′ αὐτῶν
book vert.3 προϊών
book vert.4 τις εἰς τὸ π[ρόσθ]ε[ν τὴν θύραν.][ln_34]‵—′
book vert [ln_35][spk_γυνη]ΓΥΝΗ οὐκ ἂν [δυ]ναίμην κ[α]ρτερ[ε]ῖ[ν ΚΡΑΤΕΙΑ
book vert [ln_36][spk_δημεας]‵—′ ΔΗΜΕΑΣ ὦ Ζεῦ τίν’ ὄψιν οὐδὲ προσδ[οκωμένην] ‵ ΚΡΑΤΕΙΑ′[ln_38]ὁ[ρ]ῶ : τί βούλει, τηθία, τί μοι λαλεῖς;
book hor.1 [spk_(δημεας)]‵ (ΔΗΜΕΑΣ) (ΚΡΑΤΕΙΑ)′[ln_1]πατὴρ ἐμός; ποῦ; παιδίον Κράτεια. [τίς] καλεῖ με; πάππα
book hor.2 χαῖρε
book hor.3 πολλὰ φίλτατ[ε:] ‵ (ΚΡΑΤΕΙΑ)′[ln_3](ΔΗΜΕΑΣ) ἔχω σε τέκνον. ὦ ποθούμενος
book hor.4 φαν[είς] ὁρῶ ς’ ὃν οὐκ ἂν ὠιόμην ἰδεῖν ἔτι.[ln_4]‵—′[ln_5]‵ (ΔΗΜΕΑΣ) (ΓΕΤΑΣ)′
book hor.1 [ln_5][spk_γετας]ΓΕΤΑΣ ἐξῆλθεν ἔξω. παῖ, τί τοῦθ’· αὕτη τί σ[οί;] ἄνθρωπε, τί ποεῖς οὗτος; οὐκ ἐγὼ ’λέγον; ἐπ’ αὐτοφώρωι τόνδε τὸν ζητούμε[νον] ἔχω· γέρων οὗτός γε
book hor.2 πολιὸς
book hor.3 φαίνε[ται], ἐτῶν τις ἑξήκονθ’· ὅμως δὲ κλαύ[σεται.]
book hor.1 [ln_10][spk_(κρατεια?)]τίνα περιβάλλειν καὶ φιλεῖν οὗτος [δοκεῖς;] (ΚΡΑΤΕΙΑ?) [οὑ]μὸς
book hor.2 πατήρ γε[ (ΓΕΤΑΣ) οὕτω γελοῖος· οὐκ..[ τίς εἶ πόθεν θ’[
book hor.1 [ln_13][spk_δημεας]‵—′ ΔΗΜΕΑΣ αὐτὸς
book hor.2 πορε[υ‐
book hor [ln_15][spk_(γετας?)](ΓΕΤΑΣ?) ταύτης : ἀληθῶς .[ ὅδ’ ἐστὶν ὁ γέρων : λαμ[ τί τοῦτο; καὶ σὺ γραιδ[ί]ο[ν (?)
book hor.1 [spk_δημ][..]λεις· πόθεν βέλτιστε [ ‵ ΔΗΜ ΓΕΤ′[ln_19]οἴκοθεν; ἐ[βο]υλόμην ἄν· ἀλλ[ὰ τ]υγχάν[εις][ln_20]‵ΔΗΜ′[ln_20][ἀ]πόδημος ὢν ἐκεῖθεν; ἐκ Κύπρου
book hor.2 παρὼ[ν] ἐνταῦθα
book hor.3 πρῶτον τῶν ἐμῶν
book hor.4 ταύτην ὁρ[ῶ.] καὶ δῆλον ὡς ἔσπαρκε τῶν οἴκοι
book hor.5 τινὰς ὁ κοινὸς ἐχθρὸς πόλεμος ἄλλον ἀλλαχῆι:
book hor [ln_23][spk_γετας]‵—′ ΓΕΤΑΣ ἔχει γὰρ οὕτως· αἰχμάλωτος γενομένη
book hor.1 [ln_25][spk_δημεας]αὕτη
book hor.2 πρ[ὸ]ς ἡμᾶς ἦλθε
book hor.3 τοῦτον τ[ὸ]ν τ[ρ]όπον· [δ]ραμὼν δὲ σοὶ τὸν δεσπότην ἤδη καλῶ· ‵ΔΗΜΕΑΣ′[ln_27][]οὕτω πόει
book hor.1 [ln_35][spk_(δημεας)][ τίς λέγει
book hor.2 σοι τὸν λόγο[ν;] ‵ (ΔΗΜΕΑΣ) (ΚΡΑΤΕΙΑ)′[ln_36][ ] ἀπ[ό]λω[λ]’ : οἴμοι τάλαινα τῆς ἐμ[ῆς] [ ] ὡς οἰκτρά, πάπ〈π〉α φίλτατε ‵ΔΗΜΕΑΣ′[ln_38][ ]..τέθ[ν]ηχ’; ὑφ’ οὗ θ’ ἥκιστ’ ἐχ[ρῆν [ ]οἶδα καὶ συν[ῆκ’[ln_40][ ]τ’ οὖσα
book hor.3 του[
book vert.1 (ΔΗΜΕΑΣ) διὰ τί Κράτεια φ[.]ρ[[ln_1]‵—′ ὁ τοῦτο
book vert.2 πράξας ε[
book vert [ln_2][spk_(κρατεια)]‵—′ (ΚΡΑΤΕΙΑ) ἀλλά, πάτερ, ε[ἰσίωμεν ].α ἅπαντ’ ἀ[.....ο]ὐκ[..
book vert.1 [ln_5][spk_θρασωνιδης]βουλευτέον νῦν ἐστ[ίν·] ἀλλ[ ζῆν .. πρέπει με[ ΘΡΑΣΩΝΙΔΗΣ ὦ τοῦ παραδόξου καὶ ταλαιπ[ώρ]ου [βίου].[ln_7]‵—′ πατὴρ Κρατείας, φήις, ἐλήλ[υ]θ’ ..[ νῦν ἢ μακάριον ἢ τρισαθλιώτατον[ln_10]δείξεις με τῶν ζώντων ἁπάντων γεγονότα. εἰ μὴ γὰρ οὗτος δοκιμάσει με κυρίως δώσει
book vert.2 τε ταύτην, οἴχεται Θρασωνίδης. ὃ μὴ γένοιτ’· ἀλλ’ εἰσίωμεν· [οὐ(?)]κέτι τὸ τοιοῦτον εἰκάζειν γάρ, εἰδέναι [δὲ] δεῖ
book vert.1 [ln_15][spk_γετας]ἡμᾶς· ὀκνηρῶς καὶ τρέμων εἰσ[έρ]χομ[αι· μαντεύεθ’ ἡ ψυχή τί μου, Γέτα, κακόν· δέδοικα· βέλτιον δ’ ἅπαξ γν[ῶναί με τ]ῆς ‵ ΓΕΤΑΣ′[ln_18]οἰησέως. πῶς
book vert.2 ταῦτα θαυμάσαιμι δ’ [ἄ]ν;
book vert.1 [ln_18][spk_(κλεινιας)]‵—′ (ΚΛΕΙΝΙΑΣ) ξένος ἐστὶν εἷς, μάγειρε· κἀγὼ καὶ τρίτη[ln_20]ἐμή τις—εἴπερ, νὴ Δί’, εἰσελήλυθεν. ἀγωνιῶ γὰρ καὐτός· εἰ δὲ μή, μόνος ὁ ξένος· ἐγὼ γὰρ
book vert.2 περιδραμοῦμαι τὴν π[όλιν] ζητῶν ἐκείνην πᾶσαν· ἀλλὰ πάραγε [σύ καὶ τοῦ ταχέως, μάγειρε, φρόντισ[ο]ν πάνυ.[ln_24]‵—′
book vert [ln_25][spk_χορου]ΧΟΡΟΥ
book vert.1 [ln_25][spk_κλεινιας]ΚΛΕΙΝΙΑΣ τί φήις; ἐπιγνοὺς τὴν
book vert.2 σπάθην τὴν κειμέν[ην ἔνδον
book vert.3 παρ’ ἡμῖν ὤιχεθ’ ὡς τοὺς γείτονας
book vert.4 τούτων ἀκούσας οὖσαν αὐτ[ήν]; πηνίκα ἔθεντο δ’ οὗτοι δεῦρο
book vert.5 τα[ύτ]ην ἢ τίνος ἕνεκα
book vert.6 πρὸς ἡμᾶς, γραῦ; [[ln_31]εὔδηλος ἐψόφηκε· [προ]ιὼν
book vert.7 φαίν[ε]ται αὐτῶν
book vert.8 τις· ὥστε πάντ’ ἀκούσομαι σαφῶ[ς].
book vert [ln_32][spk_(γετας)]‵—′ (ΓΕΤΑΣ) ὦ Ζεῦ πολυτίμητ’, ὠμότητος ἐκτόπου ἀμφοῖν ἀπανθρώπου τε, νὴ τὸν ἥλιον.
book vert.1 [ln_35][spk_(κλεινιας)]‵—′ (ΚΛΕΙΝΙΑΣ) ξένος
book vert.2 τις εἰσελήλυθ’ ἀρτίως, Γέτα, ‵ΓΕΤΑΣ′[ln_36]ἐνθάδε
book vert.3 πρὸς ὑμᾶς; Ἡράκλεις, αὐθαδίας
book hor.1 [spk_κλεινιας][]ἀν]θ[ρ]ώπου λαβεῖν ‵ΚΛΕΙΝΙΑΣ′[ln_2]γυναικ[τουτὶ λαλῶ:[ln_2]‵—′ ‵ΚΛΕΙΝΙΑΣ′[ln_3]φ[]: Δημέας .[]νος μ[ηδ]ὲ γρῦ[ln_5][]σα[.]αι γ[ὰ]ρ, Δημέα [].αὐτὸς [..]ερας ἐγὼ [ταύτης
book hor.2 πατ]ὴρ 〈καὶ〉 κύριος· ταυτὶ λέγει [....].α κλαῶν ἀντιβολῶν ὄνος λύρας·
book hor [ln_8][spk_(κλεινιας)]‵—′ (ΚΛΕΙΝΙΑΣ) [σ]υμπεριπατήσω καὐτὸς ὡς ἐμοὶ δοκῶ.[ln_9]‵—′
book hor [ln_10][spk_γετας]ΓΕΤΑΣ ἓν τοῦτο δ’ ειρει τὴν ἐμαυτοῦ ς’ ἀξιῶ ἥκω[ν] ἀπολυτροῦν ὢν πατήρ· ἐγὼ δέ γε αἰτῶ γυναῖκα ς’ ἐντετυχηκὼσ Δημέα:
book hor [ln_12][spk_κλει(νιας)]‵—′ ΚΛΕΙ(ΝΙΑΣ) ἔνδ[ο]ν μὲν ἔσθ’ ἅνθρωπος εἰσεληλυθώς. τοὔνομα λέγει γὰρ οὑτοσὶ τὸν Δημέαν.[ln_14]‵—′
book hor [ln_15][spk_[γε]τα(σ)][ΓΕ]ΤΑ(Σ) ὦ [Ἡρά]κλεις· ἀνθρωπίνως ἂν οὐ λάβοι τὸ συμβεβηκός; ὗς ὀρεῖ, τὸ τοῦ λόγου. ἀλλ’ οὐχὶ ἀλλ’ αυτη πάλιν [ ]λέγοντος · ἀντιβολῶ, Κράτεια, σέ, μή μ’ ἐ[γκ]αταλίπηις· παρθένον ς’ εἴ[λ]ηφ’ ἐγ[ώ],
book hor.1 [ln_20][spk_γετας]ἀνὴρ ἐκλήθην, πρῶτος ἠγάπησά σε, [ἀγ]απῶ, φιλῶ, Κράτεια· φιλτάτη, τί σοι λυπηρόν ἐστ[ι] τῶν
book hor.2 παρ’ ἐμοί; τεθνηκότα
book hor.3 πεύσει μ’ ἐάν μ’ ἐγκαταλίπηις· οὐδ’ ἀπόκρισις. ‵ΓΕΤΑΣ′
book hor.1 [ln_24][spk_(κλεινιας)](ΚΛΕΙΝΙΑΣ) τί πότ’ ἐστι τὸ κακόν· βάρβαρος· λ[έ]αινα
book hor.2 τις[ln_24]‵—′
book hor [ln_25][spk_[κ]λεινιας]‵ [Κ]ΛΕΙΝΙΑΣ′[ln_25][ ].. ὁρᾶις με κακόδαιμον πάλαι
book hor.1 [ln_25][spk_(γετας)]‵—′ ‵ (ΓΕΤΑΣ)′[ln_26][ ]οὐχ ὑγιαίνει
book hor.2 παντελῶς· ἐγὼ μὲν [αὐτὴν] μὰ τὸν Ἀπόλλω
book hor.3 τουτονί, οὐκ ἂν ἀπ[έ]λυς’ (?)· Ἑλληνικόν· καὶ πανταχ[ῇ] γινόμ[ε]νον ἴσμεν· ἀλλ’ ἐλεεῖν ὀρθῶς ἔχει[ln_30]τὸν κ[α]τελεοῦνθ’· ὅταν δὲ μηδ’ ὑμεῖ[ς ἐ]μέ, οὐδὲ λόγον ὑμῶν οὐδ’ ἐπιστροφὴν ἔχω. οὔ[κ ἐστι] σοί· τί δ’; 〈ο〉ὐθὲν ἄτοπον ὡς ἐγώ. ἀ[λλ’ οὖν] βοήσεται δὲ καὶ βουλεύσεται [ ]στάς· βλέπει δὲ πῦρ ἅμα
book hor.1 [ln_35][spk_γετας][ δράττεταί 〈γε〉 τῶν
book hor.2 τριχῶν. ‵ΓΕΤΑΣ′
book hor.1 [ln_36][spk_κλεινιας]ΚΛΕΙΝΙΑΣ ἄ[νθρωπε] κατακόψεις με· χαῖρε, Κλεινία. π[όθεν πάρ]εσθ’; οὑμός
book hor.2 τι θορυβεῖν
book hor.3 φαίνεται [ ἐ]λθὼν ὁ ξένος
book vert.1 [ ] μικρόψ[υ]χον εἶπέ τι[ς], τυχόν [] πολλὰ πρ[ά]γματα. εἰ δ’ ε〈ἰ〉ς μέσον .[[ln_37]ποεῖ τ’ ἄδηλον
book vert.2 τοῖς
book vert.3 συνοῦσι τὴν νόσον[ln_40]ἀπαμφ[ιε]ῖ [γ]ὰρ τ[ὸ κα]τ[ά]πλαστον
book vert.4 τοῦτό μου (καὶ λανθάνειν βουλόμενον ἡ μέθη
book vert.5 ποτέ.)
book hor,Col1.1 [ἐ]ξῆλθ’ εκ[ ὀργῆς ἐλ[εε]ινοσ[ [τ]ί φηίς; πέπονθας ἄγαθ’; ὑπὲρ
book hor,Col1.2 ταύτης λαλε[ῖς;][ln_25][.]. ἔλεγ’ ἐμοὶ ταυ[ ]τὸν λόγον λέγε. [.]...ἀτύχημα
book hor,Col1.3 τουτο [ οὐ] ψέγω. οὐκοῦν ἔνεστι [ ταύτην ἀπολαβεῖν [ πολλ]αχοῦ οὕτως ἔχει
book hor,Col1.4 πρόσθεν γε· [[ln_30]τὸ ζῆν ἀφήσεις; ἀλλ’ [ οἴκτωι τὸ μισοῦν ὡς
book hor,Col1.5 σεαυτο. [ καὶ τίς ὁ βίος
book hor,Col1.6 σοί; ποῦ τε τη[ ἐπίσημον, εἴ τι[ πλεονεξία
book hor,Col1.7 τοῦτ’ ἐστι [[ln_35]ἴσως ἰταμὸς εἶ τό〈ν〉 τε λογισμ[ὸν οὐκ ἔ]χων εὔψυχος ἀ[πό]ρως ζηῖς· [ ὄνειδος αὕτη
book hor,Col1.8 τοῦτο [ ἀθάνατον εὖ παθοῦσα [ τὸν τἄγαθ’ αὐτῆι δόντα· πῶς [ἄρ’] ἔ[σ]τι μοι
book hor,O2,Col1 ...[ln_10][]εις [] []ς []ν []θη[ln_15][] [ ].[.....] [ ]ν κακόν [] []αι[ln_20][] [] []παρῆν [].[ln_23]...
book hor,O2,Col2.1 οὐκέτι[ Θρασω[νιδ τί τανα[ καλῶς [[ln_5]οὐ παιδ[ ζηλοτυπ[ο ἃ νῦν λε[γ εἰς
book hor,O2,Col2.2 τοὖρ[γον διακοσι[
book hor,O2,Col2 [ln_10][spk_γε]νὴ Δία τ[ ΓΕ ἀναγε[.].[[ln_11]‵—′
book hor,Col2 [spk_(γετας?)](ΓΕΤΑΣ?) ἀπὸ της.. ως αν[.].[
book hor,Col2 [ln_1][spk_(θρασωνιδης?)]‵—′ (ΘΡΑΣΩΝΙΔΗΣ?) φαινε..αρ’ ἀγαθὸν ν..[
book hor,Col2.1 [ln_2][spk_(γετας)]‵—′ (ΓΕΤΑΣ) διδόασι
book hor,Col2.2 σοὶ γυναῖκα ..[[ln_3]‵—′ προσευξάμην [[ln_5]οὕτως ἀγαθό[ν (γένοιτο)
book hor,Col2 [ln_5][spk_(θρασωνιδης)]‵—′ (ΘΡΑΣΩΝΙΔΗΣ) οὐκ ἐξα [π]ατᾶις ‵ (ΓΕΤΑΣ)′[ln_7]πῶσ εἶπεν: Ἡρ[άκλεις[ln_7]‵—′ (ΘΡΑΣΩΝΙΔΗΣ) τὰ ῥήματ’ αὐτά μοι [φράσον (?) (ΓΕΤΑΣ) λέγων ‘τάχ’ απέχει[ ‘][ln_9]‵—′[ln_10]ἔλεγεν ‘θυγάτριον [ ‘] ‘ναί‘, φησι, πάπ〈π〉α, βούλ[ομαι ‘] ἤκους’· ἃ δ’ ἤκουσα ..[[ln_12]‵—′ ἐκπλει [.]εγ...γην.[[ln_13]‵—′ ἀγαθὰ λέγεις: ........[ τὴν θύραν]
book hor,Col2.1 [ln_15][spk_(δημεας)]‵ (ΔΗΜΕΑΣ) (ΘΡΑΣΩΝΙΔΗΣ)′[ln_15]ψοφεῖ τις αὐτῶν: πρ[όαγετ’ : οὐκ ἀπάγξομαι][ln_15]‵—′ ‵ (ΔΗΜΕΑΣ)′[ln_16]καλῶς
book hor,Col2.2 ποῶν; παιδ[ῶν ἐπ’ ἀρότωι γνησίων] δίδωμι τὴν ἐμὴν θυγ[ατέρα
book hor,Col2.3 σοι γαμεῖν] καὶ δύο τάλαντα
book hor,Col2.4 προῖκα [[ln_18]‵—′ μόνον ἀπόδος..δ...[[ln_20]πάντας ἀπὸ ταὐτομάτου δεῖπνον ξένια κ[αὶ καλεῖς[ln_36]ἄνδρες .......... πα[ῖδες ἐπικροτήσατε.] ἡ δ’ εὐπάτειρα
book hor,Col2.5 φιλογέ[λως
book hor,Col2.6 τε παρθένος] Νίκη μεθ’ ἡμῶν εὐ[μένης ἕποιτ’ ἀεί.] [ ]Μενάνδ[ρου[ln_40][ Θρασων[ίδης ἢ Μισούμενος] εὐνοία{ν} τῶι ἀναγ[ιγνώσκοντι καὶ] τῶι γράφ[ο]ντι . [

Also published as PDF.